Büyük Muztaribler 2 – Salih Mirzabeyoğlu

Büyük Muztaribler 2
“Düşünce Tarihine Bakış”

Große Agitateds - Philosophie der Geschichte 2 “Perspektive auf die Geschichte des denkens”
Great Agitateds – philosophy history 2 perspective on the history of thought
المتألم العظيم 2 “منظور في تاريخ الفكر”
Grands Agitateds - l’histoire de la philosophie 2 “point de vue sur l’histoire de la pensée”
Grandes Agitateds - historia filosofía 2punto de vista sobre la historia del pensamiento

 

Büyük Muztaribler 2 - kumandan

 

TAKDİM

İlim ve tefekkür tarihinin akışı içinde, insan aklının umumî bilgisinin hususî asıllar hâlinde çeşitlenmesi şeklinde mefhum ve kavramların teşekkülü, kategorileşmesi. Hikemiyat ve felsefede “kategoriler” denilince, tümevarım ve tümdengelim yoluyla onlardan, diğer mefhumlardan yön aldığı ve kendilerinden daha yüksek bir mefhumun çıkması mümkün olmayan en yüksek tür mefhumları anlaşılır. “Umumî aklın” gördüğü, “insan ve toplum meselelerinin muazzam bir kâinat muhasebesi” çerçevesinde “birliği” meselesine nazaran da, sözkonusu kategorileri birbirine nazaran izâh cehdinin ortaya çıkardığı “sistem” çapları.
l
Düşünüş ve varlık, ruh ve tabiat arasındaki münasebetlerle ilgili meseleler; elbette “zorunlu varlık” ve insan, şöyle veya böyle “zorunlu varlık” ve âlem ilgisi… Zaman, mekân, madde, mânâ, sebeb, netice, eşzamanlılık, hareket, keyfiyet, kemmiyet, şekil, muhteva, zıddiyet, mahiyet, tezahür, imkân, gerçek, zaruret vesaire; say sayabildiğin kadar. “Bütün ve parça” ilişkisi veya “parça” niteliğiyle, ilim ve tefekkürün kendine mahsus “teferruatı kendine bağlayan asıl”ın billûrlaşması hâlinde işlediği bu mefhumlardan önce, büyük mesele şudur:
— “Acaba düşünüşümüz gerçek kâinatı doğru olarak tanıyabilecek bir durumda mıdır ve yine tasavvur ve mefhumlarımız gerçeği doğru aksettirebiliyorlar mı?”
Bu da “umumî aklın” gördüğü ve tafsilde her görüşten istemesi gereken “kefalet” meselesi ki, iş nihayetinde “Mutlak Fikrin Gerekliliği” davasına çıkar.
l
Akıl, bir şeyin cüz’iyatına değil, sadece bütünün bilgisine vakıf olabilir. Yâni, hususî ve özel değil de, umumî ve genel “bütün”den kasıd bu. Meselâ, alışverişin doğrulukla yapılması, adalet gereği, umumî olarak bilinir; işin nasıl ve niçin’i, sistem çapında düşünceye kadar genişler. Hastalığı bilmek umumîdir, tafsili ise tıb ilmi keyfiyetindedir. Akıl bahsini yukarıdaki soruyla bitiştirerek diyebiliriz ki, “insanî öz”deki müştereklikler, “aslı gösteren teferruat”da farklı ve aykırı nitelemelere mevzu olmakta, “teferruatı kendine bağlayan asıl”ın mutlak zaruretini ihtar etmektedir: Varlık ve bilgi probleminin, birbirinin aynı hâlinde hakikatinin görünüşü, ancak böyle mümkündür.
l
Dikkat: İnsanlar, Allah’ı bilen ve bilmeyen zümrelere ayrıldı. Bilmeyenlerin idraklerinin mahsulü, nazar ve fikir yoluyla çıkardıkları neticelerdir. Halbuki İlâhî marifet, keşif ve müşahedeye bağlı olup, fikrî ve nazarî neticelerden ayrıdır. Kıyas ve nazar yolunda gidenlerin kazançları ancak ziyândır… Âlem, Hakk’ın vecihlerinden bir vecih, lisânlarından bir lisândır. Muhakkak, Allah’ı bilmek, O’nu ancak zıtlar arasında birleştirmekle ve O’nun üzerine yine O’nunla hükmetmekle mümkündür. Böyle olunca Hak, başlangıçtır, sondur, aşikârdır, gizlidir. Şu hâlde o, zâhir olan şeyin kendisidir ve belirmesi hâlinde bâtın-gizli olan şeyin aynıdır. Varlık’ta O’nu gören O’ndan başkası değildir. Varlıkta O’ndan gizli kalan kimse yoktur. Demek ki O, kendi nefsine zâhir ve nefsinden bâtındır. İnsan ve eşya isimleriyle anılan hep O’dur. Zâhir “ben” dediği vakit Bâtın “hayır” der, Bâtın “ben” dediği vakit Zâhir “hayır” der. İşte her zıd, böyledir. Halbuki konuşan birdir ve o da dinleyenin aynıdır.
l
Akıl, ruha bağlı keyfiyettir; ve ruhçuluğun hakikati de, “İslâm kalbin yoludur” ölçüsünün belirttiği üzere İslâm’da. Dolayısıyla, bizim akıldan anladığımız, tekâmülünde ruhun aynını gösteren ve “dahilî Şeriat” diye nitelenendir ki, müslüman geçinen ahmaklar da dahil, başıboş ve başıbozuk düşünceler ve hainlikten beter muzipliklerle bir ilgisi yoktur. Hele şu, en basit bir muhakeme gözünde bile sefillikleri belli, İslâm’ı istihza mevzuuna çeviren ikincilerle… Birincilere gelince: Tarih boyunca, arayıp soran, mücerred insan ıstırabını gösteren verimlere, gerek “küfrün kaynağını bilmeyen gerçek imânda olamaz!” diyen havasa mahsus hikmet ve gerekse buna bağlı “faydacı” niyet açısından bakmak zorundayız. Zaten, İslâm Tasavvufu ile Batı Tefekkürü arasında kanatlarını açan ve ikinciyi birinciye ircâ eden Büyük Doğu-İbda anlayışının durduğu nokta da budur.
l
Yukarıdaki cümleden olarak, topyekûn kâinatı, topyekûn varlık ve oluşlarıyla gösterici “vahdet-i vücud”un mutlak hakikati diye ikâz edeceğimiz husus, başta Zât’ına nisbetle bir beliriş belirten “Allah” tuğra ismi olmak üzere, 99 güzel isimdir; Allah’ın sayısız ismi, “Esma-i Hüsna” denen bu 99 isimde toplu… Aramak ve bulmak, bilgi ve varlık, haricî Şeriat ve dahilî Şeriat’ın ayniyeti, müntehasında burada. Sözkonusu Mutlak Hakikat’e nazaran nisbetleri “varlığa şahid olma”, “vahdet-i şühud” açısından görmek gereğince de, toplu hüküm şudur:
Herşey, kendi mahiyeti ile şeydir. Bu sözümüz, “zıl-gölge”de doğru olmuyor. Bir şeyin zıllı, aksi, gölgesi, hayâli ve aynadaki görüntüsü, kendi mahiyeti ile zıl ve aks olmayıp, kendilerini meydana getiren aslın mahiyeti ile zıl ve aks olmuştur; çünkü görüntünün ve gölgenin mahiyeti yoktur. Gölgede bulunan mahiyet, onu meydana getiren asıl şeyin mahiyetidir. O hâlde asıl, gölgesine, gölgenin kendinden daha yakındır. Çünkü gölgenin kendi mahiyeti yoktur. Bu âlem, mahlûkların hepsi, Allah’ın fiillerinin, işlerinin zılleri, akisleri ve görünüşleri olduğundan, bu âlemin aslı olan fiiller, âleme alemden daha yakındırlar. Fiiller de Sıfat-ı İlâhî’nin zılleri olduğundan, Allah’ın sıfatları âleme, âlemden ve âlemin aslı olan fiillerden daha yakındır; çünkü aslın aslıdırlar. Sıfat-ı İlâhî de Zât-ı İlâhî’nin zılleri olduğu için, Allah’ın Zât’ı âleme âlemden ve Sıfat-ı İlâhî’den daha yakındır.
l
İnsanın kendine ve topyekûn varlığa dair bulduğu veya bulduğunu sandığı hakikatler, eğrisi ve doğrusuyla, “zann” hükmündedir; ve bu arayışlar boyunca, bir şeye dair bilginin, o şeye mi, yoksa başka bir şeye mi âit olduğu meselesi, hakikatin nerede aranması gerektiği meselesini ortaya getirmiştir. Kimi, sadece fenomenleri bilebileceğimizi, kimi “ideler âlemi” davasını, kimi “tarihî seyirde eşyanın aksi addedilen düşüncenin tebellürünü hakikat diye alma”yı sözkonusu etmiştir. Kimi de, yeni fizik dolayısıyla yeni zannedilen, aslında eskilerin eskisi “örtülü düzen”den dem vurmuştur. Eşya ve hâdiseyi raksettiren keyfiyet nerede? Hemen söyleyelim ki, “Levh-i Mahfuz”da; olmuş ve olacak işlerin tafsil levhası. “Ümm-ül Kitab” diye Kur’ân’da geçer… Şöyle:
— “Allah dilediğini mahveder, istediğini sabit kılar. Ümm-ül Kitab ise onun indindedir.”
— “Hiçbir Peygamber, Allah’ın izni olmaksızın herhangi bir âyet getiremez. Her vaktin yazılmış bir hükmü vardır.
l
Mesele: Madde, yolun derin bir gerçekliğe açılmasını sağlar ve bizzat Allah Resûlünün “Allahım, bana eşyanın hakikatini olduğu gibi göster” dediği veçhile, insan varoluşunun gerçekleşmesi için zorunlu unsur, ruhun sıçrama tahtasıdır. Bizim ruhçuluğumuz, Üstadım’ın belirttiği üzere, hava tabakasının yeryüzüne mıhlı olması gibi, dünyayı ruhumuzun tahayyüz sahası olarak görür; bu niteliğiyle de, mücerret, kendi kendinden ibaret ve havada ruhçuluk anlayışlarıyla hiçbir ilgisi yoktur.
l
Tâ baştan beri üzerinde durduğumuz meselelerin içiçe bu esere mahsus serdediliş gayesi şudur: Kendini tarif eden bir hakikat hâlinde beliren kemmî ve keyfî mânâların bir isim ve sıfat iktisab etmesi hâdisesi, ister inanç şeklinde çok veya tek tanrılı dinlere mevzu olsun, ister sistem çapında ve kategoriler hâlinde fikir ve ilim kisvesi içinde ifâde edilsin, neticede mevzularına dair bir “umumî biliş” ifâde ederler. Bunlar, şöyle veya böyle, insanın düşünme faaliyetinin neticesinde zuhur etmiştir; ve “Mutlak Fikrin Gerekliliği” meselesi önünde, herbiri, mihraksız tümevarımın zafiyetiyle malûldur. “Allah’ı bilmek” bahsinde işaretlediklerimiz, mefhum hâlindeki kategorilerin küllü anlamındaki “sistem”in “birlik” anlayışının hakikatini temsil eder; tek tanrı yahut şu veya bu çaptaki sistemlerin eleştirisi de, temelde orada. “Birlik”, aslı gösteren teferruat hikmeti gereği –nitelemeler gereği– ayrı ayrı olsa da, bir “umumî biliş”tir. Ve şu meseleye de dikkat çekelim ki, beşerî sistemlerin her biri, İslâm’ın önünde, hesaba çekilmesi ve İslâm’a göre doldurulması gereken kategoriler hükmündedir.
l
Şeriat’e aykırı hiçbir hakikat olamaz; insanda zâhir ve bâtın soyundan tecelli eden her faaliyet ve bilgi, doğrudan ve dolaylı onun mihengi içindedir… Şer’i olan ve Şer’i olmayan ilimler ayırımı… Hakkında hüküm bulunan ve hakkında hüküm bulunmayan meseleler tefriki… Her mevzuun kendine mahsus usul, esas ve kurallarla ele alınabilir olma özelliği içinde, ikinci soydan faaliyet ve bilgi nevileri dahi, hakikatini, “sistemler sistemi” çerçevesindeki alâka nisbetlerine göre bulur; doğrudur, yanlıştır, haktır, bâtıldır, yerinde doğrudur da genelleştirilince yanlışa düşülmüştür, veya “tümevarımın zafiyetiyle malûl” tesbitine çarpmıştır, şudur, budur… Netice olarak bütün mesele, hakikatle Şeriat arasındaki büyük ve mutlak ahengin iltihak noktalarını kaybetmemekte!
l
Anlaşılıyor ki, meseleleri meselelerin istediği seviyede konuşabilmek, evvelâ onları tanıyabilmekle mümkün. Bu olmadığı zaman, herkesin etrafında gevezelikler edebileceği futbol maçı kritikleri seviyesinde siyasî(!) çeneleşmelerle toplum oyalanır durur; oysa büyük anlamda siyasetin mânâ ve yönünü tâyin de, ardındaki kültür hamulesiyle ölçülür. Bu cümleden olarak, çok geniş bir sahada, kendi usul, esas ve tarzımızla tanıtıcı durumdayız. Birinci ciltte de belirtildiği üzere, insan soyunu şu veya bu verimle kafileler hâlinde ardına takanların “biyografi-hayat hikâyeleri” değil de, ıstırablarının yemişlerini mevzu edinen bir eser. Bu soyun bizzat hayatlarının öğretici olması hakikati gözönünde tutulursa, bu hususu da tamamen gözardı etmeyiş sebebimiz anlaşılır.
l
Bu kitab, bizim yönümüzden “dünya çapında bir eser daha”dır. Her ne kadar “insan”ın üzerine “insan” diye tanıtıcı ve uyarıcı bir yafta iliştirmek gereksiz ise de, balığı tarife yeltenmişken onu bilmemesi bir yana, “deve ile öküzü de birbirine karıştıran” ve her gün ağzından çıkan mefhumların hiçbiri üzerinde idrak çilesi çekmemiş aydınlar (!) dünyasında bu, ayrıca bir zaruret oluyor.
Dünya çapında tasarrufa geçmiş bir fikir mihrakının değer ve edâ hakkı ile eserimi böylece takdim ederim.

Fragman

Şimdi dikkat: Varoluşun-hareketin, varlıktan önce geldiğini savunan Nietzsche’nin, “tümevarım” yoluyla “pratikten teoriye” gelişen felsefî görüşü içinde, sembol diline vurarak anlattığı –bizzat Zerdüşt öyle ya!- şeyler arasında, -Üç Değişim Üzerine’yi kastediyorum-, “deve” sembolünde “emaneti yüklenen – ağır yükü yüklenen” güzel ruhîliği veya ruhîliğin güzelliğini, “aslan” sembolünde iradî davranışın yiğit “iyi”liğini, nihayet “çocuk” sembolünde aklın “doğru” ve doğrunun da aklın kendini tüketmesine kadar gitmesi gereği, “gaflet” sırrını işaretliyor… “Çocuk sırrı”, aczin idrakinde teşekkül eden güç anlamında, varlığın en başındaki masumiyet ve saf varlıktır; geisttir – kderdir, ruhtur, mehd’dir. Mukadderdir, ruhîliktir, mehdîdir. “Hakikat-i Ferdiyye” davasına âit bu mânâ, Peygamberler arasında Musa Aleyhisselâm’da tecelli etmiştir. Kelimullah; “Allah’la konuşan, Allah’ın ruhu” lâkablı Musa… Nietzsche’nin “Alaca İnek” şehrinden bahsetmesi de O’nunla ilgili, O’na atıf: “Samiri’nin öküzü” yerine, inek. Varlığın aslı dişi ya. Şehir de, lûgatta “zuhur” anlamına gelir. (s. 36-37)

Camus, hayatı, aslında, anlamını aramanın da anlamsız olduğu bir mânâsızlık olarak görüyor ki, işte bu “absürd-saçma” hakikatin varoluşan tarzda yaşanması, bu uyanık ve aydınlık şuur, uyumsuz yaşamadır; herşeyi olduğu gibi gören uyanık insan hayatı. Kâinat’ın akıl ve mantığa aykırılığı ve tutarsızlığı, varlığın bu “irrasyonel durumu”, uyumsuz yaşamanın bir “akıldan kopma” ve bunalım hâli olduğunu gösteriyor. Biraz daha avamîleştirerek söylersek, “uyumsuz yaşama” ve “bunalım”, hayatın yaşanmaz oluşunu ve terkini ilhâm ediyor değil, tam tersine bulunulan ân’ın tek gerçek olmasına nisbetle onun imkânlarının sonuna kadar tüketilmesini telkin eder; hayatı, bu anlayışın gereği tarzda dolu dolu heyecanlarıyla yaşamayı.
Dikkat: Allah’ın Dehr isminin tecellisi olan zamanın Dehr’e nisbetinde, icmâl mertebesinde Dehr ve ân, tafsil mertebesinde zamanın olduğunu biliyoruz. Allah’ın tecellisidir zaman; ve geçmiş ve gelecek, Dehr’e nisbetle bir izâfiyet kaydından ibarettir. Tek bir ân’da yaşıyoruz. İslâm ve teslim bahsinde üzerinde durduğumuz hususlar gözönünde tutulursa, “Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanma” ve “Allah’ın marifetine erişme” memuriyetinin, “asıl olan ânın imkânlarını tüketmedir ve ânın imkânlarını tüketmenin aslı da İslâm’dadır!” hikmetini kapsadığı anlaşılır. “Vesileye sarılınız!” ölçüsünün sırrı nedir?
Dikkat: “Hakikatdeğişiyor daha bitmeden cümle, – Koşuyorum yetişmek için bütün gücümle!”… Üstadım’ın bana ithâf ettiği ettiği “Koşu” isimli Noktalaması… İdeali aramayla toprağa bağlanma arasındaki bir berzahta kıvranan insanoğlunun oluş ıstırabını hakikatin hakikatine nisbetle heykelleştiren adamın “hafakan” hayatına dair aşinalık için nelere vakıf olunması gerektiği de anlaşıldı mı? (s. 146-147)

İÇİNDEKİLER

TAKDİM
1. LEVHA İDRAKİN ACZİNE DAİR
Acz
Çocuk Hikmeti
Gafleti Arayan Acz
Nietzsche – Üç Değişim Üzerine
Karl Jaspers Vesilesiyle


2. LEVHA ÇOCUK

Bir Numaralı Çocuk
Süryanice ve Çocuk
Rousseau-Emil
Tecrübe ve Fayda
Fontenelle
Çocuk ve Oyun
Akbaba
Goethe’nin Hatırası

3. LEVHA FIKIH VE İLM-İ LEDÜN
Ebu Hanife Vesilesiyle
Fakîh-Kusto-Mehdî
Fıkıh-Tasavvuf-“İlm-i Ledün”
Ebu Hanife’nin Hayatı
Konuşmalar’dan
“El-Fıkhu’l Ekber”
Gerçek Hikâye

4. LEVHA HİND VE ÇİN’E BAKIŞ
Budist
Taoizm
Laotseo ve Konfüçyüs
Hayatı Ahlâkî Yaşamak
“Uyumsuz Yaşama”

5. LEVHA GREK VE ROMA FELSEFESİ
Zenon-Stoacılığın Kurucusu
Mutluluk ve Fazilet
Bencillik ve Mutluluk
Epiktetos
Hürriyet-Kader
Sokrat
Kelbiyyûn
Epikuros
Diogenes
Seçmeler
Epiktetus’tan Poliyanna’ya
O. Henry Tarzı
Yeşil Kapı
Plotinos’ta Güzel Anlayışı
Roma Stoası
Seneca
Marcus Aurelius

6. LEVHA AKIL DAVASI
Aklın Aczi
Allah Korkusu-Büyük Akıl
Descartes
Spinoza
Kant

7. LEVHA TARİH VE TEFEKKÜR
Fert Hakikati, Toplum ve Tarih
Tarih Hakkında
Tarihçi Voltaire
Croce-Tarihîlik
Aydınlanma Çağı?

8. LEVHA “AYDINLANMA ÇAĞI”
İbda Çağı
Kol Başı
Sülûk ve Mücahede Edebi
Nesh’e Misâl
Kıyas
Fikir Çağı
Locke
Diderot
Körler Hakkında Mektub
Aksiyon

9. LEVHA FELSEFÎ ROMAN VE HİKÂYE
stadım’dan
Felsefî Hikâye ve Roman
“Bir Köre Mektublar”
Castaneda
“Organik Olmayan Varlıklar”
“Hareketli Gölgeler”
“Rüyâ Benzeri Güç Üretici”
“Nisyan: İnsan”
“Mavi Öncü”
“Müze Ziyareti”

10. LEVHA ESTETİK-DİL-İFÂDE
Gramer İlmi’nin Kurucusu
Kelham İlminde Müçtehid
Mânâ ve Suret
Kökler’den
Croce
“Sezgi ve İfâde”
Berzahta İnsan

11. LEVHA ÜSTÜN İNSAN-KÂMİL İNSAN
Hakikat-i Ferdiyye
Kamil İnsan-Üstün İnsan
Üstün İnsan – (Konfüçyüs’ten)
Zerdüşt’ün Ön Konuşması (Yazmak mı? Yaşamak mı?)


12. LEVHA VARLIK, BİLGİ VE VAROLUŞ
Bilgi Teorisi
Varlık Bilim
Fenomenoloji
Varoluşçuluk
Nicolai Hartmann
Manzara

13. LEVHA HUKUK VE İDARE BİÇİMİ
Birkaç Nükte
İktidar ve Fazilet
Montesqiue
Pis Böcek
Mektub
Diderot
Beccaria
Suç ve Ceza (Beccaria)
Yarar Düşüncesinin Yanlışlıkları
Croce-Hukuk

14. LEVHA PSİKOLOJİK PARANTEZ
Rüyâ
Tao ve Alain
Freud’un Lisan-ı Hâli
İçgüdüler Önlenemez!
Freud’un Karakter Portresi
Psikanaliz
Freud

15. LEVHA İLİM-SANAT-FELSEFE
Konfüçyüs’ten, “Şiir-Müzik”
Jean-Jacques Rousseau
Baudelaire
Elem Çiçekleri
Okuyucuya
Hölderlin
İlimler Hakkında
Sıkıntı Felsefesi
Picasso

16. LEVHA YENİ FİZİK
Hakikat Çevresinde
Şuuraltı ve Madde Altı
Kuantum Nazariyesi
Üslûb-Kaos-Mübhemlik
Belirsizlik (Mübhemlik) Prensibi
Yeni Fizik-Teknik
Bir Misal Işığında

ibda-yayinlari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

*

Du kannst folgende HTML-Tags benutzen: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>